Od Podgoričke skupštine do „srpskog sveta”: Da li je 2006. poništena ili resetovana ideju o ujednjenju sa Srbijom

Ukoliko se u budućnosti bude ukazala mogućnost, mi smo spremni da se u demokratskom ambijentu borimo za tu ideju i da učinimo sve da ponovo dođe do objedinjavanja naših bratskih naroda i da budemo jedan respektabilan državni subjekt u Evropi i na Balkanu”, poručio je 2016. godine Milan Knežević, lider Demokratske narodne partije (DNP), napominjući da se oni “ne odriču ideje zajedničke države sa Srbijom”.

Deset godina kasnije, isti čovjek se ponovo obratio “svima onima koji su glasali za zajedničku državu”:

“Želim sve glasače Bloka za zajedničku državu da pozdravim i da im kažem da dignu glave gore, da ništa nije izgubljeno, da ništa nije zaboravljeno, da niko nije zaboravljen i da pripreme trobojke iz 2006. jer će nam ubrzo trebati...”.

Knežević, ali ne samo on, na taj način, nakon dvije decenije od obnove nezavisnosti Crne Gore, repetira pitanje da li je referendum 2006. godine definitivno poništio ili samo “resetovao” ideju o ujedinjenju Crne Gore sa Srbijom do, recimo, neke nove Podgoričke skupštine, novog referenduma ili slične prilike.

Storija o bjelašima i zelenašima, unionistima i independistima, očigledno se nastavlja bez obzira što je nedavno istraživanje agencije “Spektrum Analitika” pokazalo da bi u ovom trenutku 62,8 odsto građana glasalo za nezavisnost, 14,6 odsto njih bilo bi za zajedničku državu sa Srbijom, ali s nekom vrstom nezavisnosti, 4,8 odsto glasalo bi da se Crna Gora pripoji Srbiji, 0,9 odsto glasalo bi da se Crna Gora ujedini sa Srbijom, ali da joj se pripoje još neke teritorije na kojima žive Srbi i Crnogorci, dok 16,9 odsto ne zna kako bi glasalo.

Knežević je ovakve rezultate istraživanja, vjerovatno, hegelijanski prokomentarisao onim čuvenim “tim gore po činjenice”, jer, kako je rekao prije neki dan, “nezavisnu Crnu Goru podržava ispod 50 odsto građana”.

RAŠČLANJIVANJE CRNOGORSKOG BIĆA

Da li su bjelaši i zelenaši, i poslije više od 100 godina od Podgoričke skupštine, ovoga puta u pakovanju 2.0, usud Crne Gore?

“Savremene podjele teško se mogu dovesti u vezu sa zelenaško-bjelaškom kontroverzom, izuzev kao izrazi binarne paradigme, koja je Crnu Goru pogodila s početka XX vijeka i prati je do danas. Sukob teze i antiteze iz 1918. prevaziđen je jugoslovenskom federacijom, a podjela iz 2006. trebalo bi da bude prevaziđena Evropskom unijom. Problem je u tome što je riječ o dvije spoljašnje sinteze, dok iznutra, kao nikad do sada, svjedočimo ‘analizi’, odnosno raščlanjivanju crnogorskog bića”, ističe docent na Fakultetu pravnih nauka Univerziteta Donja Gorica, Nikola Šaranović.

On smatra da je “napuklina nakon 1918. postala pukotina poslije 2006”.

“Identitetski polovi su kao nikad do sada međusobno udaljeni. Jedan je mutirao u ekskluzivno crnogorstvo, drugi u inkluzivno srbijanstvo. A prvi ima veze s izvornim crnogorstvom, koliko drugi ima veze sa izvornim srpstvom Crnogoraca”, dodaje Šaranović.

Vuk Bačanović, istoričar i urednik portala Žurnal smatra da se ne može ozbiljno govoriti o kontinuitetu bjelaške ideologije, čak ni u vrijeme postojanja SR Jugoslavije ili Srbije i Crne Gore, a pogotovo ne nakon 2006.

“Istorijski sadržaj bjelaštva je odavno nestao, osim možda na društvenim marginama, što je zanemariv procenat političkog promišljanja u Crnoj Gori. Izvorno bjelaštvo podrazumijevalo je bezuslovno prisajedinjenje Crne Gore Srbiji i ukidanje njene posebne državnosti u korist jedinstvene države pod dinastijom Karađorđevića. Međutim, čak ni kasnije zajedničke države Srbije i Crne Gore - od jugoslovenske federacije do državne zajednice SCG - nijesu funkcionisale po tom modelu. Crna Gora u njima nije bila anektirana teritorija, niti administrativni dio Srbije, već formalno-pravno federalna, odnosno ravnopravna konstitutivna jedinica sa sopstvenim institucijama, identitetom i ustavno-pravnim subjektivitetom”, objašnjava Bačanović.

On misli da je mnogo preciznije reći da je klasično bjelaštvo istorijski iščezlo još odavno, dok je ono što je opstalo zapravo mnogo bliže nekadašnjoj zelenaškoj koncepciji zajednice.

“Jer i danas, kad neko u Crnoj Gori promišlja mogućnost neke buduće bliže zajednice sa Srbijom - bilo kulturne, ekonomske, konfederalne ili čak državne - niko kredibilan to ne zamišlja kao ukidanje Crne Gore i njeno utapanje u Srbiju, nego isključivo iz pozicije ravnopravnosti dvije političke zajednice. U tom smislu, savremene ideje eventualnog novog povezivanja Srbije i Crne Gore, ma koliko bile različite kod različitih protagonista takvog približavanja, suštinski su mnogo bliže izvornom zelenaškom nego bjelaškom političkom načelu”, naglašava ovaj istoričar.

Doc. dr Nikoleta Đukanović sa Univerziteta Donja Gorica, sa druge strane, ističe da bjelaška ideologija nakon referenduma 2006. nije nestala ili potpuno izgubila politički legitimitet.

“Mislim da je bjelaška ideologija prije promijenila oblik i način političkog ispoljavanja. Referendum je zatvorio pitanje međunarodno-pravnog statusa Crne Gore, ali nije zatvorio identitetske i političke rasprave koje su ga pratile. Danas se takve ideje mnogo rjeđe artikulišu kroz otvorene zahtjeve za formalnim ujedinjenjem sa Srbijom, a mnogo češće kroz pitanja identiteta, jezika, istorijskih narativa, odnosa prema državnim simbolima ili spoljnopolitičkog usmjerenja države”, upozorava Đukanović.

PRIRODA POPULISTIČKIH REŽIMA

Bačanović, s druge strane, ističe da je bjelaški pokret nastajao u epohi dinastičkih država, neposredno nakon sloma velikih imperija i u trenutku kad je ideja integralnog srpskog i južnoslovenskog ujedinjenja djelovala kao realan istorijski projekat.

“Današnja Srbija nije država s kojom su bjelaši zamišljali potpuno političko sjedinjenje, baš kao što ni današnja Crna Gora nije društvo u kojem bi takva ideja mogla imati većinski legitimitet ili isti istorijski smisao. S druge strane, parole o ‘brisanju granica’, koje se povremeno pojavljuju u političkom i medijskom prostoru, uglavnom imaju sasvim drugu funkciju. One nijesu izraz stvarnog integrativnog projekta, nego prije retoričko sredstvo koje proizvodi dodatnu nervozu, strah i međusobno udaljavanje društava nastalih raspadom Jugoslavije. Upravo zbog toga takve parole često objektivno djeluju suprotno od onoga što nominalno zagovaraju. To, međutim, nema naročite veze s istorijskim bjelaštvom, već prije s prirodom savremenih populističkih režima i njihovom ulogom u održavanju permanentne regionalne nestabilnosti, gdje je politički korisnije proizvoditi osjećaj ugroženosti i fragmentacije, nego stvarnu integraciju”, pojašnjava Bačanović.

Ipak, postavlja se s pravom pitanje da li se u političkoj praksi mogu i danas prepoznati neki subjekti i oblici djelovanja u kojima se mogu uočiti ili bar naslutiti elementi dominatnih ideologija iz 1918.

“Ako pod tom ideologijom danas podrazumijevamo negiranje posebnosti crnogorske državnosti i insistiranje na jedinstvenom nacionalnom, kulturnom i političkom prostoru sa Srbijom, onda se određeni elementi takvih ideja mogu prepoznati i danas. Međutim, važno je biti oprezan s direktnim istorijskim analogijama. Današnje okolnosti su drugačije od onih iz 1918. Danas se to više manifestuje kroz političke narative koji umanjuju značaj crnogorske samostalnosti ili kroz insistiranje na tome da su određeni identiteti ‘prirodniji’ ili ‘autentičniji’ od drugih”, objašnjava Nikoleta Đukanović.

Nikola Šaranović upozorava da je “inkluzivno srbijanstvo premrežilo Crnu Goru kao meka moć ‘srpskog sveta’”.

“Osnovni element ovog diskursa je Srbija kao matična država, a Crna Gora kao jedna od zemalja regiona u kojoj žive Srbi. Taj ‘matični tok’ ima svoje različite rukavce i diskurzivne formacije na svim važnim identitetskim poljima: religije, kulture, obrazovanja, medija... Poseban rukavac ovog toka stvari predstavlja pretvaranje pijeteta prema žrtvama komunizma u ‘vaskrsavanje’ četničke ideologije, kroz veličanje i podizanje spomenika njenim crnogorskim protagonistima. Taj tok ima svoj izvor i uvir u Srbiji kao konstanti i centru, dok je Crna Gora varijabla i periferija”, stav je Šaranovića.

Pitanje koje visi u vazduhu stalno, ali naročito u situacijama poput aktuelne proslave dvije decenije (obnovljene) nezavisnosti, je svakako da li ideja ujedinjenja sa Srbijom može postati legitimna politička platforma, ravnopravna, recimo, s ostalim partijskim programima?

Vuk Bačanović ne vidi zašto bi ideja neke buduće zajednice Srbije i Crne Gore sama po sebi morala biti smatrana nelegitimnom političkom platformom.

“U demokratskim društvima legitimnost ne proizilazi iz toga da li je neka ideja istorijski osjetljiva ili emotivno opterećena, već iz toga da li se zasniva na slobodnoj političkoj volji, ravnopravnosti i demokratskim procedurama. Ukoliko bi neko danas zagovarao bliže povezivanje Srbije i Crne Gore - ekonomsko, konfederalno ili čak državno - pri čemu bi obje strane bile potpuno ravnopravne i suverene u odlučivanju, teško je tvrditi da bi takva ideja unaprijed bila manje legitimna od bilo kog drugog političkog programa”, smatra istoričar, napominjući da je jednako važno razumjeti da takva mogućnost danas djeluje udaljeno upravo zbog prirode savremenih regionalnih odnosa.

On naglašava da, uprkos svemu, ostaje činjenica da Srbija, Crna Gora, Bosna i Hercegovina - kao i svi narodi koji u njima žive bez izuzetka - vjerovatno nemaju bližih istorijskih, kulturnih i ljudskih uporišta jedni od drugih.

“Eventualno novo približavanje ne može više počivati ni na starim, ni na postojećim obrascima. Ono bi moralo nastajati iz sasvim drugačije logike: međusobnog poštovanja, ravnopravnosti, ekonomskog povezivanja, kulturne bliskosti i zajedničkog oslobađanja od perifernog i zavisnog položaja koji cijeli region već decenijama drži u stanju političke i društvene nedovršenosti”, objašnjava Bačanović.

POLITIČKE LEGITIMNOSTI I POLITIČKA REALNOST

Nikoleta Đukanović vjeruje da u demokratskom društvu političke ideje ne bi trebalo zabranjivati sve dok se zagovaraju kroz demokratske i ustavne mehanizme. Međutim, upozorava ona, postoji razlika između političke legitimnosti i političke realnosti.

“Nakon referenduma 2006. i međunarodnog priznanja Crne Gore, državnost Crne Gore više nije predmet političkog pregovaranja, već ustavna kategorija. Zbog toga ideja ujedinjenja sa Srbijom ne može biti tretirana kao obična politička platforma ravnopravna s ostalim partijskim programima, jer zadire u ustavni poredak i dovodi u pitanje temeljne principe na kojima počiva savremena crnogorska država. Takve ideje mogu postojati na nivou političkih stavova pojedinaca, ali njihova institucionalizacija značila bi direktno otvaranje pitanja ustavnog poretka i državnog suvereniteta.”

Za Nikolu Šaranovića odgovor na pitanje legitimnosti ideje ujedinjenja sa Srbijom leži u Ustavu Crne Gore u kome se kaže: “Crna Gora ne može stupiti u savez sa drugom državom kojim gubi nezavisnost i puni međunarodni subjektivitet.”

“Osim 20 godina nezavisnosti, Crna Gora ove godine obilježava još jedan jubilej - 230 godina Martinićke bitke i Stege, kojom je ozvaničeno ujedinjenje stare Crne Gore i Brda i stvaranje novovjekovne crnogorske države. Crna Gora se širila srpstvom, a održavala crnogorstvom. Danas smo podijeljeni oko zajedničke prošlosti, a zajednička budućnost nas neće približiti - ukoliko se prethodno ne suočimo sa sobom”, ističe Šaranović.

Taj sagovornik je stava da se Crna Gora danas može održati samo inkluzivnim crnogorstvom, koje će vratiti ravnotežu i komplementarnost između crnogorstva i srpstva Crnogoraca i biti terapija protiv mutacija - “srpskog sveta” i “antisrpskog svijeta” - “na oba plućna krila, između kojih kuca jedno srce za jedinu državu Crnu Goru”.

SPC, zelenaštvo i bjelaštvo

“Srpska pravoslavna crkva, u svojoj svjetovnoj dimenziji, obezbjeđuje ‘sveti pokrov’, metanaraciju i teološku legitimaciju inkluzivnom srbijanstvu. Ovu ulogu ‘duhovne misije u funkciji očuvanja nacionalnog identiteta’ Srpskoj pravoslavnoj crkvi dodijelila je država Srbija u ‘Strategiji očuvanja i jačanja odnosa matične države i dijaspore i matične države i Srba u regionu’”, kaže Nikola Šaranović, pojašnjavajući ulogu SPC u aktuelnim podjelama u Crnoj Gori.

SPC, smatra Šaranović, u toj “politici identiteta” djeluje kao državna crkva Srbije, koja državi Crnoj Gori negira pravo na svoju crkvu.

“To se ne odnosi samo na negiranje notorne činjenice crnogorske autokefalije do 1918, već i na poluautonomiju nakon 2006, koju je u okviru Srpske pravoslavne crkve imala Pravoslavna crkva u Crnoj Gori, kako je glasio njen naziv po odluci Svetog arhijerejskog sabora od 26. maja 2006. Tako je glasilo određenje i u Ustavu Republike Crne Gore iz 1992, a tako je glasio i predlog Episkopskog savjeta Pravoslavne crkve u Crnoj Gori za formulaciju u Ustavu Crne Gore 2007”, navodi Šaranović.

Danas, smatra on, beogradska državno-crkvena simfonija proskribuje ove “note autonomaštva” kao znake crnogorskog crkvenog separatizma. A dok su se elementi crnogorske crkvene posebnosti malodušno ukidali, Makedonskoj pravoslavnoj crkvi velikodušno je priznata autokefalija, zaključuje on.

Vučić namjerno udaljava Srbiju od Crne Gore

“Izjava Aleksandra Vučića da ne želi ići na proslavu dvadesetogodišnjice nezavisnosti Crne Gore jer bi time, kako kaže, ‘pljunuo sebi i svom narodu u lice’, ne otvara prostor za stvarno približavanje Srbije i Crne Gore, nego ga namjerno zatvara”, smatra Vuk Bačanović.

Po njegovom mišljenju, takva retorika ne proizvodi zajedništvo, nego dodatno učvršćuje crnogorski strah od svake ideje povezivanja sa Srbijom, jer je predstavlja kao poništenje crnogorske državnosti, a ne kao mogućnost ravnopravnog odnosa.

“Da ne govorimo koliko je ona štetna za odnose Srba i Crnogoraca u samoj Crnoj Gori. Upravo zato današnja naprednjačka Srbija nije nosilac bilo kakve ozbiljne integrativne vizije Srbije i Crne Gore, nego faktor koji vrlo svjesno održava postojeću fragmentisanost regiona: tobože govori jezikom bliskosti, a politički proizvodi udaljavanje”, zaključuje Bačanović.