Trampov neamerički kapitalizam

Predsjednik Donald Tramp tvrdi da bi izbor “socijalističkih” demokrata odveo Sjedinjene Države putem kojim su krenule Venecuela ili Kuba. Ali Trampovi postupci, što je kod njega često slučaj, suprotni su onome što izjavljuje i onome za šta se njegova Republikanska stranka navodno zalaže. Trampovi republikanci ne samo da više nisu branioci kapitalizma i slobodnog preduzetništva - oni više ne podržavaju ni jedno ni drugo.

Kapitalizam američkog tipa karakteriše strogo privatno vlasništvo nad kompanijama. U kapitalizmu kineskog i ruskog tipa država, kroz koruptivne šeme, može, u interesu političkih lidera i njihovih “prijatelja”, da kontroliše čak i sasvim prosječne kompanije. Takav sistem ima malo zajedničkog sa ekonomijom koja se izučava na uvodnim univerzitetskim kursevima. A sada je Amerika krenula istim putem kao Rusija i Kina.

Dugo tvrdim da američka ekonomija ima veliki prostor za državnu intervenciju kroz industrijske politike i da je u mnogim oblastima regulacija potrebna kako bi se privatni interesi uskladili sa opštim dobrom. Ali uvijek insistiram da takva intervencija mora biti institucionalizovana, a njene procedure nepristrasne i transparentne, kako bi se eliminisala čak i najmanja sumnja u političko favorizovanje.

Republikanska stranka, nasuprot tome, prećutno odobrava Trampov “razbojnički kapitalizam”, iako taj model nema nikakve sličnosti sa tržišnom privredom zasnovanom na pravilima, koju su konzervativci ranije zastupali. Stoga ne iznenađuje - mada ozbiljno zabrinjava - to što, prema navodima medija, Trampova administracija vodi razgovore koji bi mogli da dovedu do toga da Anthropic, OpenAI i druge kompanije iz oblasti vještačke inteligencije “dobrovoljno” ustupe državi vlasničke udjele, baš kao što je i Putin “dobrovoljno” dobijao podršku ruskih oligarha.

Od Rusije i Kine do Saudijske Arabije (gdje su 2017. i 2018. bogate elite bile zaključane u hotelu Ritz-Carlton u Rijadu tri mjeseca - dok nisu prepustile dovoljan dio svoje imovine), biznismeni uče da se vlastima ne treba suprotstavljati. O tome svjedoče primjeri osnivača Alibabe, Džeka Maa, kao i bivših ruskih oligarha Mihaila Hodorkovskog i Borisa Berezovskog.

Tramp možda ne ide u iste krajnosti kao Putin ili Si Đinping, ali je njegov osnovni pristup isti. Odnos njegove administracije prema kompaniji Anthropic podsjeća na postupanje kineske vlade prema Mau kada se usudio da kritikuje regulatorna tijela. Nakon što je početkom juna naglo uvela zabranu izvoza najnaprednijih alata kompanije Anthropic, Trampova administracija je pokrenula nove “razgovore”, vjerovatno kako bi iznudila dodatne ustupke od AI laboratorije koja se može pohvaliti najbržim stopama rasta u zemlji.

Prošlog avgusta administracija je već preduzela odlučne korake u istom pravcu, zahtijevajući od kompanija Nvidia i AMD da američkoj vladi, u zamjenu za ukidanje izvoznih ograničenja, ustupe 15% prihoda od prodaje u Kini. U ovom slučaju Tramp je otvoreno trampio nacionalnu bezbjednost (kojom su zabrane navodno bile opravdavane) za nekoliko milijardi dolara prihoda ostvarenih putem političke ucjene. Manje od dvije nedjelje kasnije, kompanija Intel je “dobrovoljno” prepustila državi vlasnički udio od 10% u zamjenu za finansijsku podršku koju je, u skladu sa Zakonom o čipovima i nauci iz 2022. godine, ionako trebalo da dobije.

U međuvremenu, kao odgovor na sve snažnije zahtjeve javnosti da se AI na neki način reguliše, Tramp je nedavno potpisao izvršnu uredbu kojom se programeri AI pozivaju da prihvate ograničen oblik samoregulacije. Tekst tog dokumenta očigledno odražava uticaj tehnoloških oligarha poput Marka Zakerberga i Ilona Maska. Tako se u njemu izričito navodi da se “ništa u ovom odjeljku ne smije tumačiti kao ovlašćenje za uvođenje obaveznog državnog licenciranja, zahtjeva za prethodno odobrenje ili postavljanja uslova za izdavanje dozvola za razvoj, objavljivanje, lansiranje ili distribuciju novih AI modela, uključujući i najnaprednije modele”.

Zvaničnici administracije tvrde da će ovi koraci ka državnom kapitalizmu pomoći da koristi od AI budu dostupne svima. Kada bi to zaista bio cilj, podržali bi porez na dobit preduzeća, koji upravo služi tome da se koristi od ekonomske aktivnosti raspodijele na širu zajednicu, polazeći od činjenice da i same korporacije ostvaruju korist od javnih dobara. Umjesto toga, sadašnja administracija smanjuje poreze korporacijama. Sedamdesetih godina prošlog vijeka porez na dobit donosio je prihode u visini od 2,6% BDP-a, dok danas donosi tek upola manje, iako se udio korporativnih profita u BDP-u gotovo udvostručio.

U svakom slučaju, svako ko vjeruje da Tramp i njegovi “prijatelji” djeluju iz brige za prosječnog Amerikanca toliko je lakovjeran da mu možemo prodati i kulu u vazduhu. Pred nama je najkorumpiranija administracija u istoriji SAD - i to višestruko. To je vlast koja ne radi ništa otvoreno i bez obmane. Svaki vlasnički udio koji stiče u privatnom sektoru povezan je ili sa političkim favorizovanjem ili sa ličnim investicijama visokih zvaničnika. Ekonomske deformacije koje iz toga proizlaze samo će se produbljivati.

Opredjeljivanje Republikanske stranke za ovakav oblik kapitalizma imaće ozbiljne posljedice. Prije svega - i to je najvažnije - to slabi demokratiju, približavajući nas oligarhiji, u kojoj politiku određuje elita bliska vlasti. Drugo, podriva se američki prosperitet. Jedna od ključnih pouka savremene ekonomije i ekonomske istorije jeste da su za dugoročno održiv rast životnog standarda neophodne snažne institucije, uključujući i vladavinu prava.

Trampov razbojnički pristup potpuna je suprotnost institucionalnim temeljima na kojima je izgrađena američka privreda. U novoj oligarhijskoj utakmici ne pobjeđuju oni koji proizvode najbolju robu ili prednjače u inovacijama (u oblasti AI ta titula, čini se, trenutno pripada Anthropicu). Ne - pobjeđuju oni koji imaju najmanje skrupula i koji se najuspješnije dodvoravaju pomahnitalom kralju. Da li ikoga zaista iznenađuje to što je Sem Altman, izvršni direktor OpenAI-ja (zaostalog konkurenta kompanije Anthropic), prvi ponudio Trampovoj administraciji ideju o državnim vlasničkim udjelima?

Država ima opravdane razloge da podržava nove industrije i reguliše one u kojima profit privatnog sektora može biti u sukobu sa interesima društva (upravo je to slučaj sa AI). Ali takve intervencije na tržištu moraju se zasnivati na vladavini prava i biti pod nadzorom nezavisnih institucija, a ne da se sprovode kroz netransparentne, ad hok dogovore vođene ličnim interesima.

Sa Trampom na čelu, Amerika je osuđena da se pridruži zemljama koje pate od ortačkog (kroni) kapitalizma, umjesto da bude među onima koje pokazuju kako izgleda uspješna industrijska politika. Američka privreda, demokratija i nacionalna bezbjednost žrtvuju se kako bi se zadovoljila pohlepa Trampa i njegovih laskavaca.

Autor je američki ekonomski ekspert; dobitnik je Nobelove nagrade za ekonomiju; profesor je na Univerzitetu Kolumbija; bio je glavni ekonomista Svjetske banke (1997-2000)

Copyright: Project Syndicate, 2026.