Drvene česme i korita kulturno dobro?

Umijeće izrade drvenih česmi i korita u mojkovačkim selima moglo bi ubrzo dobiti titulu nematerijalnog kulturnog dobra. Procedure kod Uprave za zaštitu kulturnih dobara traju, a zaštitu te vještine inicirao je mještanin sela Jakovići Branislav Medojević. On je bio i glavni majstor i organizator akcije posljednje obnove česme i korita na Lugovima.

Kako je objašnjeno u dokumentaciji Uprave, česme i korita (fule, duža i tanja izdubljena debla kojima dotiče voda) i dva korita (posude za skupljanje vode) postavljeni su na samom izvorištu Lepešnice.

Česme su uže drvene izdubljene cijevi koje dovode izvorsku vodu do iznad dva duža i šira izdubljena korita. Slobodnim padom voda se iz česme, odnosno fule, izliva u korita.

“Česme i korita su od drveta (jelovina ili čamovina) i predstavljaju tradicionalan način dobijanja i korišćenja vode za piće, za pojenje stoke, pranje vune i za druge potrebe. Kad se fule izvora i korita izdube i postave na odgovarajuće mjesto, posao njihove obnove zahtijeva znanje. Novopostavljeni komadi drveta, buduće česme i korita, postavljeni su na potpuno istom mjestu i istoj poziciji kao prethodne i kako bi izvorska voda ‘uhvatila’ česmu na isti način kao prije, tako i kroz česme dosezala do iznad korita, takođe na isti način, kao stotinama godina prije”, piše u dokumentaciji Uprave.

Za izradu tradicionalnih drvenih česama i korita, kako pričaju mještani, potrebno je zdravo jelovo/čamovo drvo, posječeno tokom ljeta na željene dimenzije, očišćeno od grana i kore (oguljeno), izdubljeno rezanjem, klesanjem i vađenjem krupnih komada unutrašnjosti valjkastog debla.

Posljednja obnova/zamjena dotrajalih česama i korita obavljena je krajem jula i završena 1. avgusta 2020. godine. Prema podacima koje su dali mještani, postavljena su dva korita (veće dimenzije je 4,20 metara, manje 5,20 metara) i dvije jelove cijevi, izdubljene fule za dvije česme, pojedinačno dužine od oko 2,80 metara.

Prema predanju, voda se na Lugovima dobijala na isti način i stotinama godina ranije. Međutim, nije poznato ko je i kada načinio prvobitne česme i korita na tom mjestu.

“S obzirom na izgled i lokaciju izvora, česama i korita predmetni prostor i objekat za vodosnabdijevanje bio je mjesto okupljanja zajednice, kako stanovnika iz okolnih sela tako i katunara, stočara koji sezonski borave na katunima i sezonski prolaze tradicionalnim putevima i progonima za stoku prilikom njenog izdiga s proljeća ili zdiga (povratka stočara i stoke u stalna sela) krajem ljeta ili kasnije tokom jeseni”, zaključuju u Upravi.

U Stručnom stavu o kulturno-istorijskim vrijednostima objašnjeno je da tradicionalna vještina, znanje i umijeće izrade i postavljanja drvenih česama i korita predstavljaju istovremeno i znanje vezano za prirodu i prirodna dobra, ali i znamenito mjesto i jedinstven znak u prostoru i biljeg zajednice i područja Lugova i Jakovića.

“Česme i korita Lugovi su mjesto susreta i okupljanja lokalne i drugih zajednica, istovremeno i jedinstveni drveni objekti tradicionalne arhitekture, kakvi su rijetko očuvani iako su u prošlosti bili tipični objekti za vodosnabdijevanje u velikom dijelu Crne Gore. Istovremeno i znanje i umijeće njihove izrade bilo je učestalo praktikovano, a danas je broj nosilaca tog znanja i umijeća ograničen na pojedince. Predmetno nematerijalno dobro posjeduje očuvanu autentičnost, jedinstvenost u okviru svoje vrste, kao i istorijske, etnografske, arhitektonske, tehničke, ambijentalne, pejzažne i druge društvene osobenosti i značaje”, ocijenio je stručni tim Uprave.

Korita Ivana Crnojevića

Ta vještina mogla bi, kako je objašnjeno, biti kategorizovana kao kulturno dobro od lokalnog značaja, jer ima značaj za društveni, istorijski ili kulturni razvoj zajednica koje žive u Mojkovcu.

Takođe, “svjedoči o istorijskim okolnostima i značaju korišćenja vode i vodnih resursa za zajednicu i tradicionalno privređivanje i predstavlja izuzetan primjerak stvaralaštva svog vremena”, ali ima i estetsku vrijednost.

“Od nematerijalnog, živog nasljeđa u vezi sa gradnjom/izradom drvenih izvora i korita mogu biti sljedeća kazivanja od davnina, mitologizirani događaji i legendarne priče vezane za zetskog/crnogorskog gospodara Ivana Crnojevića (1442-1490). Navedena pripovijedanja svjedoče o najkasnije srednjovjekovnoj praksi izrade drvenih česama i korita na tlu današnje Crne Gore. Mještani Jakovića i okoline smatraju da su česme i korita Lugovi jednako važni (ali manje poznati) za njihov kraj koliko i Ivanova korita za Lovćen i podlovćenski kraj. Naime, uspomena na Ivana Crnojevića se svuda sreće po Crnoj Gori. Između ostalog, pripisuju mu se zasluge za izvor u podnožju Lovćena, pored doline u hladu džinovskih bukava”, navedeno je u dokumentaciji.

Podsjećaju da je na tom izvoru Ivana Crnojevića, Ivanova korita, voda zaustavljena u jednom podzemnom zidu i sakupljena u nizu izdubljenih drvenih trupaca u obliku korita. Vjeruje se da su tako studena da je nemoguće da se u njima drži zaronjena ruka više od nekoliko sekundi, ali i da imaju ljekovita svojstva.

I voda Begovih korita je stara voda na planini Bijeloj Gori kod Grahova u nikšićkoj oblasti. I ona je dobila ime po Ivanu (Ivan-begu) Crnojeviću, objašnjavaju iz Uprave. Prema tradicijskoj priči, crnogorski je gospodar pred navalu Turaka tu našao utočište. Naredio je da se uradi izvor i da se napravi česma sa bukovim koritom, da bi ljudi i stoka imali vodu, slično njegovoj izvor-vodi na lovćenskim, Ivanovim koritima.